Er zijn instrumenten die zich opdringen. Trompetten doen dat, pauken ook. En dan zijn er instrumenten die verleiden door terughoudendheid, door een fluistertoon die je dwingt dichterbij te komen. De viola da gamba behoort tot die laatste categorie. Geen diva, geen schreeuwer, maar een warmbloedige vertrouweling. Dat net dit instrument van 31 januari tot en met 8 februari centraal staat in AMUZ, tijdens het festival VIOLA DA GAMBA inPRIMETIME, is dus meer dan een programmatorische keuze: het is een klein esthetisch statement.
Het aristocratische nichtje van de cello
De viola da gamba is het oudere nichtje van de cello, maar dan met een aristocratisch verleden en een licht rebels karakter. Ze rust tussen de knieën, heeft zes of zeven snaren, fretten zoals een luit en een klank die zich niet laat forceren. Eeuwenlang was ze de lieveling van salons en besloten vertrekken, een instrument voor de intieme dialoog. Dat ze nooit echt heeft willen concurreren met het volume en de bravoure van de vioolfamilie, heeft haar lange tijd naar de zijlijn verwezen. Maar wie goed luistert, hoort precies daar haar kracht.
AMUZ – het voormalige Sint-Augustinuskerkgebouw dat zich de voorbije jaren ontpopte tot een van de meest eigenzinnige concertplekken van het land – heeft een zwak voor dat soort buitenbeentjes. Met inPRIMETIME profileert het huis zich al langer als een festival waar historische muziek niet wordt opgebaard, maar bevraagd. Waar oud en nieuw elkaar niet beleefd groeten, maar soms licht ongemakkelijk kruisen. De viola da gamba is in dat opzicht een ideaal vehikel.
Een staalkaart van mogelijkheden
Het programma van het festival leest als een staalkaart van wat het instrument allemaal kan zijn. Hathor Consort en Fretwork nemen ons mee naar het Engeland van de zestiende eeuw, waar consortmuziek een sociale kunstvorm was, muziek als gesprek. Fretwork toont zich bovendien niet bang om de gamba los te weken uit haar historische cocon, met My Days van Nico Muhly – een hedendaags werk dat bewijst hoe verrassend actueel die zachte, korrelige klank kan zijn.
Solistisch vuurwerk komt er onder meer van Lucile Boulanger, die het Duitse repertoire te lijf gaat met een intensiteit die elke gedachte aan stoffigheid wegvaagt. François Joubert-Caillet, een van de grote specialisten van de Franse gambatraditie, belichaamt dan weer de uiterste verfijning van het instrument: muziek als filigraan, als ademhaling. En met Liam Byrne, die de gamba confronteert met elektronica, wordt de grens tussen verleden en heden nog explicieter afgetast.
Dat de viola da gamba allang geen museumstuk meer is, weten kenners. Maar haar echte comeback bij een breder publiek voltrok zich niet in de concertzaal, wel in de cinema. Tous les matins du monde (1991), Alain Corneaus sobere, melancholische film over Monsieur de Sainte-Colombe en zijn leerling Marin Marais, werd gedragen door de soundtrack van Jordi Savall. Die muziek – donker, ingetogen, onverbiddelijk eerlijk – gaf de gamba een stem die tot ver buiten de oudemuziekwereld weerklonk. Dat de film tijdens het festival uitzonderlijk opnieuw wordt vertoond, voelt als een hommage én als een herinnering: soms heeft muziek beeld nodig om opnieuw gehoord te worden.
Maar uiteindelijk draait VIOLA DA GAMBA inPRIMETIME niet om nostalgie. Het festival toont een instrument dat zich weigert te laten vastpinnen op één tijdperk of één functie. Solist, ensemble-speler, begeleider, protagonist, fluisteraar of feestnummer – de gamba kan het allemaal, zolang ze maar serieus wordt genomen. En precies dat gebeurt hier.
Misschien is het daarom dat de viola da gamba vandaag weer zo aanspreekt. In een tijd van luidheid en snelheid herinnert ze ons aan een andere vorm van intensiteit: die van aandacht, van nabijheid, van luisteren zonder haast. AMUZ heeft haar omarmd. Het werd hoog tijd.
Voor tickets en verdere info: https://amuz.be/inprimetime/