Binnen de tentoonstelling was de ruimte, gewijd aan het LC, doordrongen van een mysterieuze sfeer, met het boek onder een spotlicht contrasterend met de volledige obscuriteit, net als de muzikanten op het scherm als lichten in de duisternis, terwijl het indrukwekkende lied opsteeg in een dimensie los van de gewone wereld. Het concept van de tentoonstelling werd zo belichaamd in een meeslepende geluids- en beeldinstallatie. Het muziekstuk nr. 49, ‘J'ai des semblans’, uitgevoerd door het Solazzo-ensemble, was te beluisteren in de nagebouwde akoestiek van Margaretha van Oostenrijks kamer, die het boek in haar persoonlijke collectie bewaarde en in wier verblijven deze muziek moet zijn gespeeld. Margaretha’s handgeschreven aantekeningen werden herkend op LC.
Bart Demuyt structureerde zijn presentatie rond geschiedenis, inhoud, poëzie- en muziekauteurschap en uitvoering, geïllustreerd met bewijsmateriaal op multimediale dragers en hij liet ruimte voor drie uitvoeringen door het Solazzo-ensemble in een live recital. Hij benadrukte dat Alamire Foundation het unieke boek in langdurige bruikleen heeft van de Koning Boudewijnstichting die het in 2016 aankocht van een kunsthistoricus en -verzamelaar.
Het Leuvense Chansonnier wordt bestudeerd in het interactieve laboratorium Library of Voices, als het topstuk van de collectie. Dankzij de inspanningen van musicologen, historici en kunstconservatoren, samenwerkend met KU Leuven en Koninklijke Bibliotheek van België (KBR), door middel van doctoraten, digitalisatie en curatie van de collectie verluchte manuscripten, wordt de kennis over het LC verrijkt en blijvend onder de aandacht gebracht.
Geschiedenis
Het veelgeprezen boek is waarschijnlijk ontstaan in de Loirevallei, de voormalige omgeving van het Franse koninklijke hof. rijk aan documenten die getuigen van de aanwezigheid van schrijvers, musici en jongens die polyfonie zongen.Deskundigen verwonderden zich over de visuele verbanden tussen de LC en het inlegwerk in het privéatelier van Guido de Montefeltro, heer van Urbino, en wezen op de gemeenschappelijke esthetische stijl en thema's die kenmerkend zijn voor de Loirevallei en de Italiaanse hoven. De ontdekking is belangrijk voor de situering: Leuven wordt op de kaart van de 15de-eeuwse bewaarplaatsen van chansonniers geplaatst, naast Dijon, Nijvel, Laborde, Wolfenbüttel en Kopenhagen.
Inhoud
Het manuscript bevat 50 polyfone stukken met partituren en teksten in het Frans, met uitzondering van het openingsgebed in het Latijn, Regina Cellorum van Walter Frye. Bart Demuyt verwees naar een gemeenschappelijke traditie die terugkerende melodieën laat zien, dewelke worden herwerkt en herhaald in variaties waardoor de oorsprong in de tijd verloren is gegaan. De thema's van de liederen werden besproken als een weerspiegeling van de veranderingen in het denken in die tijd, met de vroegmoderne ontdekking van subjectiviteit, wanneer naast sacrale muziek ook het thema liefde verschijnt en de mens centraal staat. Liefde overheerst, vooral in nuances van verlangen, scheiding, en onvervulde, ongelukkige gevoelens. Het LC zelf wordt gezien als een liefdesgeschenk, met harttekeningen in de tekst en partituren, gedomineerd door interiorisatie en intimiteit. Het thema fortuin wordt benadrukt, evenals het protest daartegen, gecombineerd met de hoop op overwinning, in de vrouwelijke vertelstem. Een poëtica en een visuele cultuur schuilen achter het LC, welke getuigen van een sterke verbeeldingskracht en die ideële nuances naar voren brengen. Alleen op het einde van het manuscript, het 50ste muziekstuk, dat begint met een verlichte initial in sobere stijl, is geschreven in een meer stralende, optimistische toon.Poezie en ‘muziekauteurschapstijl’
In de microkosmos van de componisten is Johannes Ockeghem het meest bijzonder. Hij erft deze eigenschap, net als Antoine Busnois, van hun beider leraar Gilles Binchois. Ze hebben allemaal aparte kenmerken en onderscheidende stemmen. Ze gebruiken lingua franca, als techniek het contrapunt, maar elke componist heeft zijn eigen muzikale taal. Gedeelde poëzie verweeft zich met individualiteit. Johannes Ockeghem (1401-1490) werd geboren in St.-Guillain bij Bergen. Hij woonde in Tours als adviseur van de koning en was tevens werkzaam als penningmeester van de Sint-Maartensabdij-van-Tours. Van zijn 2000 liederen staan er 6 in het LC. De toeschrijving van de stukken was uitdagend, gebaseerd op concordantie en musicologisch onderzoek. Sinds 2015, toen de unieke chansons werden ontdekt, werden er intussen sommige toegeschreven aan Besnois en Agricola, andere blijven nog steeds anoniem. Componisten kunnen herkend worden aan muzikale patronen, soms verborgen symmetrieën, in beide richtingen zingend, in perfect contrapunt. Deskundigen merkten een geheime symboliek op, bijvoorbeeld dat het draaien van het boek betekenisvol is: het beweegt als een fortuinwiel, het liedsthema. Dit verwijst naar een theologisch concept en naar onderlinge relaties. De poëtische structuur, zeer conventioneel, vindt vermoedelijk zijn oorsprong in dans, vanwege verfijnde, ingewikkelde structuren met herhalingen, uitstraling, elegantie en gratie. Het refrein wordt zelfvoorzienend, er wordt naar gezocht en de uitvoerder wordt ertoe aangezet. Rondeau is de overheersende vorm, voorkomend in 43 stukken.
De gedichtvorm was eerder vastgelegd door Guillaume de Machaut binnen de ars nova, kenmerkend een transitie van de late middeleeuwen tot renaissance. De vaste vormen: rondeau virelai en ballade ontwikkelen zich. De nadruk ligt op rijm, ritme, thema, klank, kortom op het spel met externe vormen en niet op de typisch diepzinnige boodschap die later van de Franse poëzie werd verwacht. Machaut, Besnois en andere dichters worden vermeld in een document dat toebehoorde aan Margaretha van Oostenrijk. Het schrijven van poëzie was gebruikelijk in de hofhouding.
Tot nu toe wordt aangenomen dat er in de periode 1450-1480 ongeveer 2000 liederen zijn gecomponeerd in verschillende talen, voornamelijk Frans. Helaas zijn er veel verloren gegaan.
De verbinding tussen poëzie en muziek is zeer nauw: één regel tekst per muzikale frase. Er heerst een over het algemeen melancholische sfeer, die de toonsoort inspireert en aanzet tot terugkeer naar het refrein. Zonder tempoaanduidingen is de uitvoerder vrij in zijn keuze. Later, in de 16de eeuw, zien we een toenemende diversiteit, naarmate een meer genuanceerd wereldbeeld de aandacht trekt.
Wat de reconstructie betreft, wijzen specialisten op de correctie van fouten en de inspanningen om ontbrekende delen aan te vullen, met aandacht voor de vorm, frasering en cadens, waarbij ze creativiteit en voorstelling moesten gebruiken.
Uitvoering
De instrumentale partijen zijn duidelijk herkenbaar: violen en harpen, vielles met gebogen strijkstokken ondersteunen de polyfonische klank. De stemmen zijn cantus en tenor, met estetische tegenstrijd. Sommige stukken alleen door drie stemmen gezongen, andere door een stem begeleid door instrumenten. Acapella en andere combinaties zijn mogelijk, aangezien deze muziek een sterk experimenteel karakter heeft. Ensembles zoals Solazzo brengen met gevoel voor het hedendaagse publiek de levende liederen en hun begeleiding, met stilistische nauwkeurigheid, gespeeld op historische instrumenten – authentiek of nagebouwd – in een zo authentiek mogelijke uitvoeringspraktijk, waarbij de oorspronkelijke setting en interpretatiemanier worden gereconstrueerd. Het LC staat nu onder het onderzoeksproject New Perspectives on Medieval and Renaissance Courtly Song, gefinancierd door het FWO. De fascinerende inhoud ervan is nieuw leven ingeblazen en opgenomen of uitgevoerd in liveconcerten of festivals zoals Laus Polyphoniae, Het publiek toonde zich zeer tevreden, geïnteresseerd in meer informatie en het verwelkomde de release van de Davidsfonds uitgeverij: het studieboek van David Burn en de hoogwaardige reproductie-facsimile van het LC.
Referenties:
https://www.alamirefoundation.org/en/research/new-perspectives-on-medieval-and-renaissance-courtly-song/
https://stories.kuleuven.be/en/stories/rare-songbook-continues-to-inspire
https://www.kbr.be/en/museum-music-excerpts/