Op zaterdag 21 juni 2025 brengt het Antwerp Symphony Orchestra in de koningin Elisabethzaal een krachtig eerbetoon aan twee vergeten stemmen uit de Vlaamse muziekgeschiedenis: Denise Tolkowsky en Daniel Sternefeld. Beide Joodse componisten uit Antwerpen moesten tijdens de Tweede Wereldoorlog onderduiken, maar bleven ondanks alles componeren. Hun muziek, jarenlang onder het stof, wordt nu opnieuw tot leven gewekt in het concert 'Klanken van Vlaanderen: talent van eigen bodem', onder leiding van dirigent Karel Deseure. Pianist Wouter Valvekens vertolkt het werk van Tolkowsky als solist.
Centraal in het programma staat het Pianoconcerto van Denise Tolkowsky (1918 – 1991), een aangrijpend werk uit 1958 dat ze componeerde voor haar echtgenoot Alex de Vries, zelf pianist en componist. Tijdens de oorlog leefde het jonge Joodse koppel drie jaar lang ondergedoken in een keukenkelder in Gent. In die benarde omstandigheden bleef Tolkowsky componeren: “we zagen geen andere mogelijkheid dan hard te werken”, zei ze daar later over aan de pers. Haar pianoconcerto ademt zowel duisternis als hoop, met een percussieve, ritmische virtuositeit die de unieke speelstijl van De Vries in de verf zet. De première van dit werk vond in 1958 plaats onder leiding van Daniel Sternefeld, die zelf nog een schaduwbestaan leidde als Joodse dirigent in oorlogstijd.
Het concert opent met de wereldpremière van Danses Macabres, een nieuw symfonisch werk van Erik Desimpelaere geïnspireerd op Pieter Brueghels apocalyptische meesterwerk De Triomf van de Dood. Hiermee treedt Desimpelaere in dialoog met de klankwereld van zijn voorgangers, en vormt hij een hedendaagse reflectie op thema’s als dood, strijd en menselijke veerkracht.
Het laatste werk op het programma is de monumentale Tweede symfonie 'Brueghel' (1981 – 1983) van Daniel Sternefeld (1905 – 1986), een symfonisch vierluik geïnspireerd op schilderijen van Pieter Brueghel de Oude. Sternefeld, die tijdens de oorlog zijn post aan de Koninklijke Vlaamse Opera verloor en ondergedoken leefde, schreef in die periode zijn Eerste symfonie in C. Zijn latere Brueghel symfonie is een levendige muzikale evocatie van werken als De boerenbruiloftsdans en De parabel der blinden, met als finale het vurige De Triomf van de Dood – in een treffend parallel met Desimpelaeres nieuwe werk.
Voorafgaand aan het concert vindt om 11:00 uur een symposium plaats, waar Joodse componisten in Antwerpen rond de Tweede Wereldoorlog besproken worden. Historicus Herman Van Goethem en musicoloog Jan Dewilde plaatsen de levens en carrières van Tolkowsky en Sternefeld in historisch perspectief. Het symposium wordt muzikaal omlijst door sopraan Ekaterina Levental en pianist Frank Peters.
"Met dit concert willen we niet alleen hulde brengen aan vergeten componisten", zegt Joost Maegerman, intendant van Antwerp Symphony Orchestra, “maar ook de veerkracht eren van kunstenaars die, zelfs in tijden van onderdrukking en gevaar, bleven creëren. Hun herontdekte muziek houdt ons vandaag een spiegel voor, in een wereld waar opnieuw velen onder druk staan om te zwijgen."
Symposium: Joodse componisten in Antwerpen rond de Tweede Wereldoorlog
zaterdag 21 juni 2025 – 11:00
Koningin Elisabethzaal, AntwerpenHerman Van Goethem historicus
Jan Dewilde musicoloog
Ekaterina Levental zang
Frank Peters pianoKlanken van Vlaanderen: talent van eigen bodem
zaterdag 21 juni 2025 – 15:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Erik Desimpelaere Danses Macabres
Denise Tolkowsky Pianoconcerto, opus 38
Daniel Sternefeld Symfonie nr. 2 'Brueghel'