Op zaterdag 7 juni brachten het Vlaams Radio Koor en Il Gardellino met een keur aan solisten (Ida Falk Winland, sopraan, Ambroisine Bré, alt, Nick Pritchard, tenor, en André Morsch, bas) onder leiding van Bart Van Reyn, een indrukwekkend eerbetoon aan de gebroeders Haydn in Flagey.
Op het programma stond het zelden uitgevoerde Requiem (1771) van Michael Haydn (1737-1806), naast de alom bekende Nelsonmesse (1798) van Joseph Haydn (1732-1809). Een gedurfde combinatie die wonderwel uitpakte, want hoe vaak hoor je in één concert werk van Michael naast dat van zijn beroemde broer Joseph?
In tijden van angst en nood kan muziek een bijzonder sterke, troostende metgezel zijn. Dit is vandaag de dag nog steeds zo waar en brandend actueel als tijdens het leven van de gebroeders Haydn in de achttiende eeuw.
Requiem, Michaël Haydn
Als er al werken van Michael Haydn gespeeld worden, dan zijn het vooral zijn lichtvoetigere composities. Dat is vreemd, want hij werd in zijn tijd door de Mozarts en door Schubert gelauwerd voor zijn religieuze werken die door hen even hoog geacht werden als de religieuze werken van zijn oudere broer Joseph. Joseph vond trouwens de missen van zijn kleine broertje mooier dan zijn eigen missen, en bij het horen van Michaels Requiem zou je het bijna met hem eens kunnen zijn. Het Requiem dat we deze avond hoorden, is één van zijn meest tot de verbeelding sprekende werken dat zijn plaats verdient naast andere grote werken uit die tijd.
Van Reyn lichtte vooraf de context van dit Requiem toe. Michael componeerde het werk in amper twee weken, in december 1771, naar aanleiding van het overlijden van prins-bisschop Sigismund Graaf Schrattenbach, zijn beschermheer. Maar achter de officiële aanleiding schuilde ook een persoonlijke tragedie: enkele maanden voordien was zijn enige dochtertje, Aloisia Josepha, gestorven nog voor haar eerste verjaardag. Het is goed mogelijk dat Mozart – toen nog jong – meespeelde bij de creatie van het werk in Salzburg (viool of orgel), en dat hij eraan terugdacht bij het schrijven van zijn eigen Requiem, twintig jaar later. Wat we nu als ‘plagiaat’ zouden bestempelen, gold toen als eerbetoon: muzikaal citeren was een vorm van respect. Van Reyn wees erop dat Mozarts verwijzingen waarschijnlijk onbewust waren, maar des te treffender overkomen als hommage aan zijn vriend.
Wanneer je vertrouwd bent met de meer bezadigde opname van Robert King, schrok je misschien even van de aanstekelijke dynamiek die van deze interpretatie uitging, maar de vurigheid van Van Reyn paste perfect. Het was alsof de doden opgevorderd werden om al dansend uit hun graf op te staan.
Het Vlaams Radio Koor zong zoals steeds met een natuurlijke frasering, flexibel en helder, ingetogen én vurig. De solisten – eerder ingezet als een soort semi-koor – groeiden gaandeweg open en kregen steeds meer présence. Il Gardellino speelde met aanstekelijk vuur: levendig, precies en als perfect op elkaar ingespeeld ensemble. Solisten, koor en orkest brachten het volledige emotionele spectrum van het werk naar voren, en herinnerden eraan dat er nog veel muzikale vergeten parels wachten op herontdekking.
Nelsonmesse, Joseph Haydn
Daarna volgde de confrontatie met Joseph Haydn. In de inleiding verklaarde Van Reyn zijn keuze voor de Nelsonmesse. Beide werken delen een kleinere bezetting – zonder houtblazers en met gelijkaardige instrumentatie – een gevolg van bezuinigingen tijdens oorlogstijd aan het hof van Haydns broodheer. Hoewel Haydn later zijn uitgever Breitkopf toestond extra partijen toe te voegen, kregen we vanavond de originele versie te horen.
Joseph Haydn componeerde zijn Missa in angustiis – de ‘Mis in tijden van nood’ – in de woelige Napoleontische jaren. Later werd het werk bekend als de Nelsonmesse, omdat admiraal Horatio Nelson de mis zou hebben bijgewoond in Eisenstadt, na zijn overwinning op de Fransen bij Abukir.
Wie dacht dat alleen Mozarts Requiem sombere mineur tonen in de geïdealiseerde wereld van de Weense klassieke muziek bracht, weet vanavond na het beluisteren van deze Mis wel beter. Het “Kyrie” en “Benedictus” – beide Van Reyns favorieten delen van deze compositie – en het “Sanctus”, dat onverwachts pianissimo begint, behoren tot Haydns meest aangrijpende composities. Als je goed luistert, dan kan je zelfs het begin van Beethovens Noodlotssymfonie in het Benedictus herkennen, stipte Van Reyn aan. De mis eindigde niet in een conventioneel meditatieve zetting van het “Dona Nobis Pacem”, maar in vreugdevolle opwinding. Het oorlogsgevaar was (tijdelijk) geweken …
De uitvoering onder leiding van Van Reyn bracht op levendige wijze over hoe vurig Haydn zijn God om hulp roept. Zowel koor als orkest lieten zich van hun meest expressieve, dramatisch geladen en homogene kant zien. De solisten brachten hun partijen met grote intensiteit. Het ensemble klonk waar nodig krachtig en strijdvaardig, soms rebels, maar kon evengoed verstillen en ontroeren, zoals in het “Qui tollis” (Gloria) of het “Et incarnatus” (Credo), waar de tijd even leek stil te staan. Van Reyns tempo bracht de partituur haarscherp in beeld en wist de luisteraar van begin tot einde op het puntje van zijn stoel te houden.
Tijdens deze uitvoering kreeg Haydns compositie in mineur een verbluffende uitvoering die muzikaal doordrong tot de donkere kanten van het leven om vervolgens in stralende tonen de overwinning van het Leven te vieren.
We mogen terecht trots zijn op de kwaliteit van onze eigen klassieke ensembles. Het Vlaams Radio Koor blijft een juweel: muzikaal precies, emotioneel trefzeker en met glasheldere dictie. Il Gardellino overtuigde met spelplezier en finesse, lichtvoetig en communicatief – met de glimlach op het gezicht – zelfs bij de meest veeleisende passages.
Beide werken werden de voorbije dagen opgenomen. Het belooft een veelbelovende CD-release te worden waar we na dit concert met reden naar mogen uitkijken.